Η τιμή και το χρήμα, Κ. Θεοτόκης

Η τιμή και το χρήμα. from Anastasia Aggelopoulou


Η υπόθεση του έργου

Σε ένα προάστιο της Κέρκυρας, στις αρχές του 19ου αιώνα, ζει η οικογένεια της σιόρας Επιστήμης της Τρινκούλαινας, που αποτελείται από την ίδια, τον άντρα της και τα τέσσερα παιδιά τους. Οι φροντίδες για το σπίτι και τα παιδιά περνούν απ’ τα χέρια της, καθώς ο άντρας της είναι μέθυσος και ανίκανος. Ένα πρωινό η σιόρα Επιστήμη παρέχει βοήθεια στον Αντρέα, νέο από χρεοκοπημένη αρχοντική οικογένεια, που κάνει λαθρεμπόριο ζάχαρης και τον κυνηγάει η αστυνομία.

Τότε γίνεται η πρώτη επαφή του με την πιο όμορφη κόρη της ηρωίδος, τη Ρήνη, και ένα αμοιβαίο αίσθημα αρχίζει να αναπτύσσεται μεταξύ τους από εκείνη την ημέρα. Λίγες μέρες αργότερα ο Αντρέας συζητεί σε μια ταβέρνα με τους φίλους του πολιτικά. Η συζήτηση όμως σε λίγο στρέφεται στο θέμα του γάμου: ο Αντρέας βλέπει σαν τη μοναδική λύση, για να μην πουλήσει το σπίτι του, να παντρευτεί την πλούσια νύφη που του προξενεύουν. Έτσι, βρίσκεται ανάμεσα στο δίλημμα της οικονομικής σωτηρίας του και της αγάπης του. Μετά από λίγο καιρό, η Ρήνη βάζει κρυφά στο σπίτι τον Αντρέα, πράγμα που ήταν μεγάλη προσβολή την εποχή εκείνη. Η σιόρα Επιστήμη, μόλις το πληροφορείται καταφθάνει αναστατωμένη στο σπίτι, ο Αντρέας όμως την καθησυχάζει υποσχόμενος πως θα παντρευτεί την κόρη της τής ζητάει όμως προίκα, για να μη χάσει το σπίτι του. Η μητέρα της Ρήνης και η ίδια, κλαίγοντας υποστηρίζουν πως δεν έχουν ανάγκη από προίκα και μπορούν να τα βγάλουν πέρα με τη δουλειά τους, αφού και οι δύο εργάζονται. Ο Αντρέας όμως επιμένει απορρίπτοντας το ποσό που του υπόσχεται μετά από μεγάλη πίεση η Τρινκούλαινα. Η Ρήνη παίρνει προς στιγμή το μέρος του Αντρέα, κινούμενη από την αγάπη της, η σιόρα Επιστήμη όμως είναι ανένδοτη. Ο διάλογος συνεχίζεται για αρκετή ώρα στο ίδιο μοτίβο και τελικά ο Αντρέας φεύγει, αφού υπόσχεται στη Ρήνη πως θα την παντρευτεί. Για να κερδίσει τα χρήματα που χρειάζεται, ο Αντρέας συνεχίζει το λαθρεμπόριο. Σε κάποιο ταξίδι του όμως μαθαίνει πως η Ρήνη ετοιμάζεται να παντρευτεί. Πηγαίνει στο σπίτι της, τη βρίσκει μόνη και την πείθει να τον ακολουθήσει. Ύστερα από λίγο η σιόρα Επιστήμη πηγαίνει να τους βρει. Ο Αντρέας υπόσχεται να παντρευτεί τη Ρήνη, χωρίς καμία απαίτηση για προίκα. Αλλά ο καιρός περνάει και η υπόσχεση του Αντρέα δεν πραγματοποιείται. Στο μεταξύ η Ρήνη έχει μείνει έγκυος, και ο Αντρέας πουλάει ψάρια στην αγορά, αφήνοντάς την μόνη στο σπίτι. Η σιόρα Επιστήμη βρίσκει μια μέρα τον Αντρέα την ώρα της δουλειάς του και του ζητάει να συζητήσουν. Εκείνος όμως δε δέχεται και τη διώχνει. Πάνω στην οργή και την απελπισία της αρπάζει ένα μαχαίρι και τον τραυματίζει ελαφρά στο μπράτσο. Την ώρα που την πιάνουν οι αστυνομικοί δίνει στον Αντρέα το κλειδί του κομού που φυλάει τα λεφτά στο σπίτι της και του λέει να τα πάρει όλα, με μόνο αντάλλαγμα να την υπερασπίσει στο δικαστήριο.

Ο Αντρέας, χαρούμενος, ξεχνάει το επιπόλαιο τραύμα του και τρέχει για το σπίτι του.

Δε βρίσκει όμως εκεί τη Ρήνη αλλά στο δικό της και της λέει με ενθουσιασμό τα νέα, περιμένοντας να χαρεί κι αυτή, μια που τώρα όλα τα προβλήματά τους λύνονται και μπορούν να παντρευτούν. Αναγγέλλει ακόμη στον πατέρα της πως την Κυριακή παντρεύεται την κόρη του και του δείχνει τα κλειδιά του κομού, λέγοντάς του ταυτόχρονα πως επιθυμία της σιόρας Επιστήμης είναι να του δώσει τα χίλια τάλαρα. Η Ρήνη όμως επεμβαίνει κλαίγοντας και λέει στον Αντρέα πως μετά από αυτή την συμπεριφορά του έσβησε η αγάπη της και δεν μπορεί να την ξαναγοράσει. Του δηλώνει ακόμη πως θα ξενιτευτεί και θα μεγαλώσει το παιδί της μόνη της, με τη δουλειά της. Αυτόν δε θέλει να τον ξαναδεί. Ο Αντρέας, βλέποντας τη αμετάπειστη, φεύγει από το σπίτι της βρίζοντας για μια ακόμη φορά το χρήμα, που στάθηκε η αιτία της δυστυχίας του.
Στοιχεία ρεαλισμού: Η ρεαλιστική γραφή του Θεοτόκη εντοπίζεται στην πραγματική όψη των χώρων, των καταστάσεων, των γεγονότων, της συμπεριφοράς των ανθρώπων χωρίς να εξιδανικεύει αλλά παρακολουθώντας την πραγματικότητα. Τέτοια δείγματα ρεαλιστικής γραφής βρίσκουμε στη λεπτομερή περιγραφή του πρωινού ξυπνήματος της σιόρας Επιστήμης και της Ρήνης, στην περιγραφή του χώρου, στην περιγραφή του χαρακτήρα και της συμπεριφοράς του άντρα της, στην σκηνή της απόκρυψης του λαθραίου εμπορεύματος, στη σκηνή των συζητήσεων στο καφενείο, στη σκηνή του μαχαιρώματος του Αντρέα από την σιόρα Επιστήμη.
Στοιχεία νατουραλισμού: Ο Θεοτόκης μελετά την ηθική συμπεριφορά των προσώπων για να δείξει ότι είναι δέσμιοι εξωτερικών δυνάμεων. Για παράδειγμα οι εξωτερικές δυνάμεις που περιορίζουν τους ήρωες του έργου είναι η ανάγκη να διατηρήσουν την τιμή τους και η κυριαρχία του χρήματος. Οι δυνάμεις αυτές επηρεάζουν την συμπεριφορά τους, αλλοιώνουν τα συναισθήματά τους και ρυθμίζουν την στάση που κρατούν απέναντι στα γεγονότα και στα πρόσωπα. Επίσης οι ήρωες είναι δέσμιοι των εσωτερικών παρορμήσεων. Για παράδειγμα ο πατέρας είναι δέσμιος του πάθους του για το ποτό, ο Αντρέας υπόδουλος του χρήματος, η Ρήνη θύμα της αγάπης της για τον Αντρέα, η σιόρα Επιστήμη θύμα των περιστάσεων και των υποχρεώσεών της καθώς είχε ένα γάμο με έναν άντρα μέθυσο που δεν την βοηθούσε και είχε αναλάβει όλες τις ευθύνες.
Οι αξίες του έργου: Όλο το έργο στηρίζεται στην αντίθεση δυο αξιών, της τιμής και του χρήματος. Από την μια έχουμε την τιμή που είναι αξία πνευματική και από την άλλη το χρήμα που είναι αξία υλική. Η αξία της τιμής έχει το νόημα του ηθικού κώδικα της κοινωνίας της εποχής. Για παράδειγμα για την σιόρα Επιστήμη τιμή είναι να αναλαμβάνει τις ευθύνες τους σπιτιού της, να μοιράζει δίκαια στα παιδιά της την περιουσία και να φροντίζει για το γάμο και την προίκα της κόρης της. Συνακόλουθα για τις κοπέλες της εποχής τιμή είναι να μην έχουν προγαμιαίες σχέσεις ενώ για τους άντρες να αποκαθιστούν με γάμο τις κοπέλες που πιθανόν έχουν εκθέσει.
Όσον αφορά το χρήμα βλέπουμε πως η κοινωνία της εποχής το έχει θεοποιήσει. Στην εξέλιξη του έργου βλέπουμε το χρήμα να συγκρίνεται με τις άλλες αξίες, όπως η τιμή και τα αγνά συναισθήματα, και φαίνεται να αποκτά μεγαλύτερο βάρος. Η επίδραση του χρήματος στη συμπεριφορά και στη ζωή των ανθρώπων φαίνεται μέσα από την εξέλιξη της ιστορίας πως καταστρέφει την αγάπη.
Μια άλλη αξία που αναδεικνύεται μέσα από το κείμενο είναι η αξία της αξιοπρέπειας, μια αξία που φαίνεται να χαρακτηρίζει την νεαρή ηρωίδα Ρήνη αφού προτιμά να μεγαλώσει μόνη της ένα παιδί παρά να καταδεχτεί έναν γαμο που βασίζεται στο συμφέρον.
Αφηγηματικοί τρόποι: Ο Θεοτόκης χρησιμοποιεί την αφήγηση, την περιγραφή και τον διάλογο. Η αφήγηση γίνεται σε τρίτο πρόσωπο. Ο αφηγητής δεν συμμετέχει στα γεγονότα, δεν τα σχολιάζει, τα παρουσιάζει αντικειμενικά στον αναγνώστη ώστε αυτός να διαμορφώσει γνώμη μόνος του, πρόκειται δηλαδή για ετεροδιηγητικό αφηγητή. Σε κάθε σκηνή ο αφηγητής αντικειμενικός και αμέτοχος δίνει παραστατικά τον σκηνικό χώρο, τα πρόσωπα, τις πράξεις και την συμπεριφορά των ηρώων. Ο αφηγητής γνωρίζει επίσης τις σκέψεις και τα συναισθήματα των προσώπων, πρόκειται δηλαδή για έναν παντογνώστη αφηγητή.
Παράλληλα ο Θεοτόκης χρησιμοποιεί την περιγραφή η οποία εστιάζει κυρίως στις ψυχικές καταστάσεις των ηρώων.
Σε όλο το έργο όμως κυρίαρχη θέση έχει ο διάλογος που είναι ζωντανός και φυσικός. Με τον διάλογο φανερώνεται ο χαρακτήρας των προσώπων αλλά κυρίως η ένταση των συναισθημάτων τους.
Τέλος αξίζει να προσέξουμε και τη χρήση εσωτερικών μονολόγων. Παράδειγμα εσωτερικού μονολόγου έχουμε όταν η σιόρα Επιστήμη ξυπνά και κάνει υπολογισμούς για τα χρήματα που θα κερδίσει: «Έξι στήματα* σφυρίδες* από τέσσερα φράνκα το στήμα κάνουνε... έξι, κι έξι δώδεκα· και δώδεκα, εικοσιτέσσερα φράνκα· ως το Σάββατο μεθαύριο, θα γένουνε άλλα τρία, τρεις ντουζίνες όλα όλα, τριάντα έξι φράνκα· θα πάνε κι αυτά μαζί με τ' άλλα στον κομό, και σαν γένουν εκατό του τα δίνω και τα παίρνει στην τράπεζα. Μην τα ιδεί όμως πρώτα ο μεθύστακάς μου, γιατί τα παίρνει και τα κάνει στάχτη ευτύς στην ταβέρνα! Ωχ, τόνε γνοιάζει εκείνονε για τα παιδιά μας, για τσι κοπέλες μας! τα μαυρισμένα μεγαλώνουνε ωστόσο. Να, η Ρήνη μου, εγίνηκε, πάει, γυναίκα· αν επρόσμενα από 'φτόνε, αλίμονό της! Ό,τι εκάμανε τούτα τα μπράτσα, αλλιώς ουδέ πουκάμισο ν' αλλάξουμε δε θα 'χαμε». Κι αναστέναξε κουνώντας το κεφάλι.
Με τον εσωτερικό μονόλογο ενισχύεται η παραστατικότητα και η θεατρικότητα του έργου ενώ φωτίζεται ο χαρακτήρας και η σκέψη των ηρώων.